پیشرفتهای چشمگیر مددکاری اجتماعی در ایران؛ ضرورت وحدت و همگرایی برای صیانت از یک جایگاه منطقهای و جهانی
نگاهی به مسیر توسعه حرفه مددکاری اجتماعی در ایران و نقش انجمن مددکاران اجتماعی ایران
پایگاه خبری مددکار نیوز – مددکاری اجتماعی در ایران طی سالهای اخیر مسیری قابل توجه از توسعه حرفهای، افزایش حضور اجتماعی، گسترش ارتباطات بینالمللی، ارتقای جایگاه تخصصی و افزایش نقشآفرینی در سیاستگذاری اجتماعی را پشت سر گذاشته است؛ مسیری که امروز میتوان آثار آن را نهتنها در فضای دانشگاهی و سازمانهای اجتماعی کشور، بلکه در سطح منطقهای و در ساختارهای بینالمللی حرفه مددکاری اجتماعی نیز مشاهده کرد.
در این میان، انجمن مددکاران اجتماعی ایران و مجموعه مدیران، کارشناسان و اعضای آن، بهویژه در دوره مدیریت دکتر سید حسن موسوی چلک، نقش مهمی در سازماندهی، معرفی و تقویت هویت حرفهای مددکاری اجتماعی ایران داشتهاند.
فدراسیون بینالمللی مددکاران اجتماعی (IFSW) در معرفی رسمی خود، انجمن مددکاران اجتماعی ایران را عضو خود در منطقه آسیا و اقیانوسیه معرفی کرده و دکتر حسن موسوی چلک را رئیس انجمن ذکر میکند. این صفحه همچنین شمار اعضای انجمن را ۳۸۶۲ نفر اعلام کرده و عضویت انجمن در IFSW را از سال ۲۰۱۲ ثبت کرده است.
این واقعیت، بهتنهایی نشان میدهد که مددکاری اجتماعی ایران دیگر صرفاً یک حرفه با کارکردهای داخلی نیست؛ بلکه بخشی از گفتمان حرفهای بینالمللی مددکاری اجتماعی محسوب میشود.
از تثبیت حرفه تا حضور مؤثر در عرصه بینالمللی
مددکاری اجتماعی در ایران سابقه دانشگاهی و حرفهای طولانی دارد. IFSW در گزارش خود درباره شصتمین سال مددکاری اجتماعی در ایران، آغاز بنیان دانشگاهی این رشته را به سال ۱۹۵۸ نسبت داده و بر ظرفیت مددکاری اجتماعی ایران برای ایفای نقش در حوزههای سلامت، رفاه و مسائل اجتماعی تأکید کرده است.
اما آنچه طی دهههای اخیر اهمیت بیشتری پیدا کرده، حرکت از یک نگاه صرفاً خدماتی به مددکاری اجتماعی به سمت مددکاری اجتماعی حرفهای، سیاستمحور، جامعهمحور، پیشگیرانه و مبتنی بر حقوق اجتماعی است.
در این مسیر، نقش انجمن مددکاران اجتماعی ایران بسیار قابل توجه بوده است.
برگزاری همایشها و نشستهای تخصصی، ایجاد ارتباط میان مددکاران اجتماعی و نهادهای سیاستگذار، حضور در مجامع بینالمللی، توجه به اخلاق حرفهای، توسعه آموزشهای تخصصی و تلاش برای افزایش دیدهشدن نقش مددکاران اجتماعی در حل مسائل اجتماعی، بخشی از این مسیر را تشکیل داده است.
IFSW نیز انجمن مددکاران اجتماعی ایران را در معرفی خود نهادی فعال در حوزه سیاست اجتماعی توصیف کرده و از خدماتی مانند آموزشهای حرفهای، کارگاهها، مشارکت در همایشها و سمینارها، ارتباط با سازمانها و حرفههای دیگر و اجرای کمپینها برای اعضای آن نام برده است.
نقش برجسته سید حسن موسوی چلک در توسعه حرفهای مددکاری اجتماعی ایران
در بررسی این مسیر، نمیتوان از نام دکتر سید حسن موسوی چلک بهسادگی عبور کرد.
موسوی چلک طی سالهای طولانی، هم در حوزه اجرایی و سیاستگذاری اجتماعی و هم در حوزه دانشگاهی و حرفهای فعالیت داشته است. در رزومهای که IFSW از او منتشر کرده، از جمله به تألیف دهها کتاب در حوزه مددکاری اجتماعی، سابقه تدریس دانشگاهی، نقش در راهاندازی اورژانس اجتماعی، مدیریت اجرایی برنامه ملی کنترل و کاهش آسیبهای اجتماعی و حضور در کمیتههای متعدد سیاستگذاری اشاره شده است.
این مجموعه فعالیتها اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا یکی از چالشهای تاریخی حرفه مددکاری اجتماعی در بسیاری از کشورها، فاصله میان دانش تخصصی، میدان عمل و سیاستگذاری اجتماعی است.
مددکاری اجتماعی زمانی میتواند جایگاه واقعی خود را پیدا کند که مددکار اجتماعی فقط ارائهدهنده خدمت نباشد، بلکه در شناخت مسئله، پیشگیری، مداخله، سیاستگذاری، ارزیابی برنامههای اجتماعی و طراحی راهکارهای اجتماعی نیز حضور داشته باشد.
از این منظر، مسیر حرفهای موسوی چلک و فعالیتهای انجمن در سالهای گذشته را میتوان بخشی از تلاش برای نزدیکتر کردن این سه حوزه دانست.
جایگاه ایران در اخلاق حرفهای مددکاری اجتماعی
یکی از مهمترین نشانههای رشد حرفهای مددکاری اجتماعی ایران، حضور نماینده ایرانی در ساختارهای تخصصی بینالمللی است.
در حال حاضر، فدراسیون بینالمللی مددکاران اجتماعی، حسن موسوی چلک را نماینده هماهنگکننده منطقه آسیا و اقیانوسیه در کمیسیون اخلاق معرفی کرده است.
این جایگاه صرفاً یک عنوان تشریفاتی نیست.
کمیسیون اخلاق IFSW مسئول بررسی اصول اخلاقی حرفه مددکاری اجتماعی و ارائه راهنمایی درباره مسائل و تعارضات اخلاقی مرتبط با حرفه است. بنابراین حضور یک متخصص ایرانی در جایگاه منطقهای این ساختار، از منظر جایگاه حرفهای ایران در جامعه جهانی مددکاری اجتماعی اهمیت دارد.
همچنین گزارش سالانه IFSW برای سال ۲۰۲۵ نیز حسن موسوی چلک را بهعنوان Coordinating Regional Representative در کمیسیون اخلاق منطقه آسیا و اقیانوسیه ثبت کرده است.
مددکاری اجتماعی ایران؛ از حضور در همایشها تا مشارکت در گفتمان جهانی
یکی دیگر از نشانههای رشد جایگاه حرفهای ایران، افزایش حضور مددکاران اجتماعی ایرانی در گفتوگوهای بینالمللی است.
برای نمونه، در سال ۲۰۲۴، ایران میزبان سیوهشتمین همایش ملی روز مددکار اجتماعی بود؛ رویدادی که با مشارکت حدود ۴۰ دانشگاه، سازمان، وزارتخانه، انجمن تخصصی و سازمان مردمنهاد برگزار شد و موضوع «مددکاری اجتماعی و میانجیگری» را مورد توجه قرار داد. در این برنامه، نمایندگانی از ساختار بینالمللی IFSW نیز مشارکت داشتند.
IFSW در گزارش جداگانه خود از برنامههای ماه جهانی مددکاری اجتماعی در ایران نیز به نقش محوری انجمن مددکاران اجتماعی ایران اشاره کرده و برگزاری سمینارها، ترجمه و انتشار محتوای جهانی، برگزاری همایش ملی و مشارکت سخنرانان داخلی و بینالمللی را از جمله فعالیتهای انجامشده برشمرده است.
این اتفاقات نشان میدهد که جامعه مددکاری اجتماعی ایران در حال حرکت از مصرفکننده دانش بینالمللی به سمت مشارکتکننده در تولید و تبادل گفتمان حرفهای است.
ورود مددکاری اجتماعی ایران به عرصههای جدید
مددکاری اجتماعی امروز دیگر محدود به حوزههایی مانند بهزیستی، بیمارستان، زندان، خانواده یا کودکان نیست.
حضور حرفهای مددکاران اجتماعی در حوزههایی مانند:
- آسیبهای اجتماعی؛
- سلامت اجتماعی؛
- سلامت روان اجتماعی؛
- خانواده؛
- کودکان و نوجوانان؛
- سالمندان؛
- افراد دارای معلولیت؛
- اعتیاد؛
- بحرانها و بلایا؛
- محیطهای صنعتی و سازمانی؛
- مدارس و دانشگاهها؛
- نظام قضایی؛
- پیشگیری از جرم؛
- حاشیهنشینی؛
- سیاستگذاری اجتماعی؛
- سرمایه اجتماعی؛
- سازمانهای مردمنهاد؛
- فضای مجازی؛
- میانجیگری اجتماعی؛
- صلح و همبستگی اجتماعی؛
نشاندهنده گسترش تدریجی مرزهای این حرفه در ایران است.
جالب آنکه همین طیف موضوعات در کنفرانس شصتسالگی مددکاری اجتماعی ایران که با همکاری انجمن برگزار شد نیز مورد توجه قرار گرفته بود؛ از سلامت و رفاه اجتماعی گرفته تا زنان، خانواده، کودکان، سالمندان، اعتیاد، فضای مجازی، رسانه، سازمانهای مردمنهاد، سیاست اجتماعی، سرمایه اجتماعی، مدیریت شهری، قوه قضائیه و پیشگیری از جرم.
یک نشانه مهم: دیدهشدن مددکاری اجتماعی ایران توسط جامعه جهانی
گاهی برای ارزیابی جایگاه یک حرفه، باید ببینیم جامعه جهانی آن حرفه چگونه یک کشور را مشاهده میکند.
در این زمینه، شواهد جالبی وجود دارد.
IFSW در سال ۲۰۲۱ گزارشی درباره کنفرانس ایران با موضوع مددکاری اجتماعی، دیدهبانی اجتماعی و همبستگی اجتماعی منتشر کرد و از تلاش انجمن برای ایجاد ارتباط میان جوامع، سازمانهای مردمنهاد، خدمات اجتماعی و دستگاههای دولتی سخن گفت. دبیرکل وقت IFSW نیز در این رویداد نمونههایی از فعالیتهای مددکاری اجتماعی در ایران را برجسته کرد.
این نوع بازتاب بینالمللی، برای حرفهای که سالها تلاش کرده جایگاه خود را در ساختار اجتماعی کشور تثبیت کند، اهمیت زیادی دارد.
مددکاری اجتماعی در بحران؛ اثبات جایگاه حرفه در میدان عمل
یکی از مهمترین آزمونهای هر حرفه، عملکرد آن در شرایط بحران است.
در جریان تحولات و بحرانهای سالهای اخیر، جامعه مددکاری اجتماعی ایران در حوزههای مختلف به ارائه خدمات حمایتی و روانی ـ اجتماعی ادامه داده است.
در سال ۲۰۲۵، پس از حملات و آسیبهایی که به زیرساختهای انسانی و اجتماعی ایران وارد شد، IFSW در بیانیهای رسمی ضمن ابراز همبستگی با انجمن مددکاران اجتماعی ایران و جامعه مددکاری اجتماعی کشور، از ادامه فعالیت مددکاران اجتماعی برای حمایت از بازماندگان، مجروحان و خانوادههای آسیبدیده سخن گفت.
در مارس ۲۰۲۶ نیز IFSW بار دیگر اعلام کرد مددکاران اجتماعی ایران در شرایط دشوار به ارائه مراقبت، حمایت و پشتیبانی روانی ـ اجتماعی ادامه دادهاند و بر اهمیت ایمنی، استقلال حرفهای و حمایت از مددکاران اجتماعی تأکید کرد.
اینها فقط خبر نیستند؛ بلکه نشانهای از کارکرد اجتماعی واقعی حرفه مددکاری اجتماعی ایران در شرایط بحرانی هستند.
چرا امروز بیش از همیشه به وحدت جامعه مددکاری اجتماعی نیاز داریم؟
با وجود همه این دستاوردها، اکنون جامعه مددکاری اجتماعی ایران با یک پرسش مهم مواجه است:
آیا میتوان این مسیر را با پراکندگی، رقابتهای فرسایشی و چندصداییهای غیرسازنده ادامه داد؟
پاسخ روشن است: خیر.
هرچه یک حرفه بزرگتر، تخصصیتر و بینالمللیتر میشود، ضرورت همگرایی حرفهای نیز بیشتر میشود.
همگرایی به معنای حذف تفاوت دیدگاهها نیست.
اتفاقاً جامعه حرفهای سالم باید از نقد، گفتوگو، رقابت علمی و دیدگاههای متفاوت استقبال کند.
اما میان رقابت علمی و تخریب حرفهای تفاوت بزرگی وجود دارد.
میان نقد سازنده و تضعیف سرمایه اجتماعی حرفه نیز فاصله بسیار زیادی وجود دارد.
وحدت؛ نه برای یک فرد، بلکه برای آینده یک حرفه
تأکید بر وحدت جامعه مددکاران اجتماعی ایران نباید به معنای حمایت بیچونوچرا از یک فرد، یک انجمن یا یک جریان باشد.
برعکس؛ وحدت حرفهای زمانی ارزشمند است که حول چند اصل شکل بگیرد:
هویت حرفهای، اخلاق حرفهای، شایستهسالاری، دانش تخصصی، استقلال حرفهای، حقوق مددکاران اجتماعی، منافع جامعه هدف و ارتقای جایگاه اجتماعی حرفه.
در این چارچوب، عملکرد انجمن مددکاران اجتماعی ایران و تلاشهای دکتر سید حسن موسوی چلک و تیم تخصصی آن را باید بهعنوان بخشی مهم از سرمایه حرفهای موجود کشور دید؛ سرمایهای که میتواند با مشارکت سایر انجمنها، رسانهها، دانشگاهها، اساتید، پیشکسوتان، مددکاران میدانی، دانشجویان و فعالان اجتماعی، بسیار بزرگتر شود.
ضرورت همگرایی میان نسلهای مختلف مددکاری اجتماعی
یکی از مهمترین نیازهای امروز مددکاری اجتماعی ایران، ایجاد ارتباط مؤثر میان پیشکسوتان، نسل میانی و نسل جدید مددکاران اجتماعی است.
نسلهای قدیمیتر سرمایهای از تجربه دارند.
نسل میانی دانش اجرایی و حرفهای گستردهای دارد.
و نسل جدید، فناوری، زبان رسانهای، روشهای نوین پژوهش و ارتباطات جهانی را بهتر میشناسد.
اگر این سه سرمایه در کنار یکدیگر قرار بگیرند، مددکاری اجتماعی ایران میتواند وارد مرحله جدیدی از توسعه شود.
اتفاقاً موضوع «همبستگی بیننسلی» در پیام روز جهانی مددکاری اجتماعی ۲۰۲۵ نیز مورد توجه قرار گرفته بود و دکتر موسوی چلک در پیام خود بر اهمیت همکاری و تبادل دانش میان نسلها تأکید کرده است.
نقش رسانهها در آینده مددکاری اجتماعی ایران
در این مسیر، رسانههای تخصصی نیز مسئولیت بسیار مهمی بر عهده دارند.
رسانه حرفهای نباید صرفاً اخبار مربوط به مددکاران اجتماعی را منتشر کند؛ بلکه باید بتواند:
دانش تولید کند، تجربهها را مستندسازی کند، دستاوردها را معرفی کند، نقد علمی را توسعه دهد، صدای مددکاران را به سیاستگذاران برساند و تصویر واقعی و علمی از حرفه را به جامعه ارائه کند.
جامعه مددکاری اجتماعی ایران برای رسیدن به جایگاه شایسته خود در سطح منطقهای و جهانی، به یک اکوسیستم رسانهای تخصصی و حرفهای نیاز دارد.
این اکوسیستم باید مکمل یکدیگر باشد، نه رقیب تخریبی.
گام بعدی؛ از حفظ جایگاه به ارتقای جایگاه
اکنون مسئله صرفاً این نیست که بگوییم مددکاری اجتماعی ایران پیشرفت کرده است.
مسئله مهمتر این است که:
چگونه این پیشرفت را حفظ کنیم و یک مرحله بالاتر برویم؟
برای این هدف میتوان چند محور راهبردی را پیشنهاد کرد:
۱. تقویت همگرایی حرفهای
ایجاد گفتوگوی مستمر میان انجمنها، دانشگاهها، نهادهای تخصصی و جامعه حرفهای.
۲. تقویت حضور بینالمللی
توسعه مشارکت فعال مددکاران اجتماعی ایرانی در IFSW، کنفرانسها، شبکههای علمی و پروژههای بینالمللی.
۳. توسعه ادبیات علمی بومی
تولید نظریه، مدل و دانش متناسب با مسائل اجتماعی ایران و عرضه آن به جامعه جهانی.
۴. تقویت پژوهشهای کاربردی
پیوند دادن دانشگاه با میدان عمل و تبدیل مسائل اجتماعی ایران به موضوعات پژوهشی قابل ارائه در سطح جهانی.
۵. حمایت از نسل جدید
ایجاد مسیرهای واقعی برای حضور دانشجویان و مددکاران جوان در فعالیتهای علمی، حرفهای و بینالمللی.
۶. ارتقای استانداردهای اخلاق حرفهای
توجه جدی به اخلاق، محرمانگی، حقوق مددجویان، استقلال حرفهای و مرزهای تخصصی.
۷. افزایش حضور مددکاران در سیاستگذاری اجتماعی
مددکار اجتماعی باید از «مجری سیاست اجتماعی» به یکی از شریکان تولید و ارزیابی سیاست اجتماعی تبدیل شود.
۸. توسعه رسانه تخصصی
تقویت رسانههایی که بتوانند دستاوردها، دانش و تجربه مددکاری اجتماعی ایران را به زبان فارسی و انگلیسی به جهان معرفی کنند.
سخن پایانی؛ سرمایهای که نباید درون خودمان فرسوده کنیم
مددکاری اجتماعی ایران امروز در نقطهای قرار گرفته که شایسته است با اعتمادبهنفس حرفهای بیشتری به آینده نگاه کند.
وجود یک انجمن حرفهای عضو IFSW، برگزاری رویدادهای ملی و بینالمللی، ارتباط با ساختارهای حرفهای جهان، حضور متخصصان ایرانی در کمیسیونهای منطقهای IFSW، مشارکت در گفتمانهای جهانی و بازتاب فعالیتهای مددکاران ایرانی در رسانه رسمی فدراسیون بینالمللی، همگی نشانههایی هستند که نمیتوان آنها را نادیده گرفت.
در این میان، نقش ارزشمند انجمن مددکاران اجتماعی ایران و تلاشهای دکتر سید حسن موسوی چلک و تیم تخصصی این انجمن در تقویت هویت حرفهای، ارتباطات بینالمللی، برگزاری رویدادهای تخصصی و نمایندگی حرفه در عرصههای ملی و جهانی شایسته توجه و قدردانی است.
اما این موفقیت نباید نقطه پایان باشد.
موفقیتهای امروز، سرمایه فردای مددکاری اجتماعی ایران هستند؛ نه ملک شخصی هیچ فرد، انجمن یا مجموعهای.
حفظ این سرمایه نیازمند همکاری همه کسانی است که دل در گروی آینده مددکاری اجتماعی ایران دارند.
جامعه مددکاری اجتماعی ایران امروز بیش از هر زمان دیگری به وحدت در عین تکثر، رقابت در عین احترام، نقد در عین اخلاق، و همکاری در عین استقلال نیاز دارد.
اگر این همگرایی شکل بگیرد، میتوان امیدوار بود که مددکاری اجتماعی ایران نهتنها جایگاه منطقهای و جهانی بهدستآمده را حفظ کند، بلکه در سالهای آینده به یکی از صداهای اثرگذار جامعه مددکاری اجتماعی در منطقه آسیا و اقیانوسیه تبدیل شود.
و شاید مهمترین پیام این مرحله چنین باشد:
اختلافنظر میتواند یک حرفه را رشد دهد؛ اما اختلاف ویرانگر میتواند سرمایه یک نسل را از بین ببرد.
امروز وظیفه جامعه مددکاری اجتماعی ایران این است که آنچه طی دههها ساخته شده، حفظ، تکمیل و به نسل بعد منتقل کند.
این همان نقطهای است که وحدت حرفهای از یک شعار به یک ضرورت تاریخی تبدیل میشود.
*کاری از گروه بین الملل در پایگاه خبری مددکار نیوز
